حفظ خاک راهبردی ضروری برای حیات اقتصادی و زیست‌محیطی کشور

سالانه بیش از ۲۴ میلیارد تن خاک حاصلخیز در اثر فرسایش از بین می‌رود؛ یعنی به‌طور متوسط ۳.۴ تن در هر نفر از جمعیت کره زمین. این روند نگران‌کننده موجب شده است که بیش از ۳۳ درصد خاک‌های دنیا در وضعیت تخریب شدید یا بسیار شدید قرار گیرند. همچنین مطالعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نشان می‌دهد که اگر این روند ادامه یابد، تا سال ۲۰۵۰ حدود ۹۰ درصد خاک‌های جهان با درجات مختلف تخریب مواجه خواهند بود.

وضعیت ایران؛ چالشی بزرگ اما قابل مهار

در ایران نیز وضعیت خاک نیازمند توجه فوری و سیاستگذاری دقیق‌تر است. برآوردها حاکی از آن است که کشور ما سالانه بین ۱.۵ تا ۲ میلیارد تن فرسایش خاک را تجربه می‌کند؛ رقمی که در مقایسه با متوسط جهانی (حدود ۵ تن در هکتار) بسیار بالا بوده و در برخی مناطق حتی ۲۰ تا ۳۰ تن در هکتار گزارش شده است. این در حالی است که تشکیل یک سانتی‌متر خاک حاصلخیز، به‌طور میانگین بیش از ۷۰۰ سال زمان می‌برد.

هم‌زمان، بخش قابل‌توجهی از خاک‌های کشور از نظر شاخص‌های کربن آلی فقیر هستند؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۶۰ درصد اراضی ایران دارای کمتر از ۱ درصد ماده آلی خاک است، در حالی‌که استاندارد مطلوب جهانی بالای ۳ درصد است. این کمبود، به طور مستقیم روی بهره‌وری محصولات، مصرف کود، ذخیره‌سازی آب و در نهایت هزینه تولید اثر می‌گذارد.

جهت‌گیری‌های وزارت جهاد کشاورزی

یکی از مأموریت‌های اصلی معاونت برنامه‌ریزی و اقتصادی، طراحی سیاست‌هایی است که بتواند به کاهش هزینه‌های تولید، افزایش بهره‌وری منابع پایه و ارتقای تاب‌آوری نظام غذایی کشور کمک کند. در این میان، حفظ و احیای خاک جایگاهی کلیدی دارد.

در سال ۱۴۰۴، چند محور اساسی در دستور کار قرار گرفته است:

اجرای برنامه ملی تغذیه متعادل و مدیریت کود با هدف کاهش مصرف بی‌رویه نهاده‌ها و افزایش ماده آلی خاک.

توسعه کشت‌های کم‌مصرف و سازگار با تغییر اقلیم برای کاستن از فشار بر خاک و آب.

توسعه کشاورزی حفاظتی که هدف آن کاهش شخم عمیق، حفظ بقایای گیاهی و افزایش نفوذپذیری خاک است؛ برنامه‌ای که اجرای آن می‌تواند فرسایش را تا ۴۰ درصد کاهش دهد.

سرمایه‌گذاری در تحقیقات و فناوری‌های نوین خاک‌شناسی شامل سنجش‌ از دور، نقشه‌سازی رقومی خاک و هوشمندسازی مدیریت اراضی.

حمایت از طرح‌های دانش‌بنیان که با فناوری‌های جدید مانند بیوفرتیلایزرها، اصلاح ساختار خاک و افزایش کربن آلی، به احیای خاک کمک می‌کنند.

خاک؛ امنیت غذایی نسل‌های آینده

اگرچه چالش‌ها جدی است، اما مسیر روشن و دست‌یافتنی نیز وجود دارد. کشورهایی که طی سه دهه گذشته برنامه‌های بلندمدت حفاظت خاک اجرا کرده‌اند، توانسته‌اند تا ۵۰ درصد کاهش فرسایش و ۳۰ درصد افزایش بهره‌وری را تجربه کنند. ایران نیز با توجه به ظرفیت‌های علمی، دانشگاهی و فناورانه خود، قادر است در کمتر از یک دهه، بخش قابل‌توجهی از بحران کنونی را مدیریت کند.